sábado, 14 de dezembro de 2013

ABELLAS DE OURO



ABELLAS DE OURO / Lesta Meis, Xosé
27 de agosto de 1930
Imprenta Nós – A Cruña. Avenida de Linares Rivas, 50
Volume XXXVI
240 p ; 18 cm.

A colección de contos Abellas de ouro do escritor e xornalista Xosé Francisco Lesta Meis saíu do prelo de Nós en agosto de 1930, no obradoiro da Avenida de Linares Rivas da Coruña.

Lesta Meis escribiu tres libros e todos eles foron editados por Ánxel Casal, primeiro en Lar – Manecho o da rúa (1926) e Estebo (1927) – e finalmente en Nós, as Abellas de ouro. A obra de Lesta, breve pero de calidade indiscutible, sobresae entre a narrativa agromada nos anos inmediatamente anteriores á guerra e que ficou fanada en 1936.

A colleita dos froitos das coleccións de noveliñas, publicadas desde 1919, madurece na andaina 1926-1927. Unha ducia de libros renova a substancia e a forma da lingua, esculcando nas realidades do país. Protagonizan esta maturidade Castelao, Otero Pedrayo, Vicente Risco, Rafael Dieste e Lesta Meis. (2) 

Publicacións periódicas como Terra a Nosa! (1919), Alborada (1922), Céltiga (1922), Libredón (1924) ou Lar (1924-1928) favoreceron que algúns dos mozos vinculados ás Irmandades da Fala explorasen novos eidos literarios, contribuíndo a modernizar a literatura galega.
 

Se a primeira novela de Lesta Meis, Manecho o da rúa, foi un encargo de Leandro Carré (3), a autobiográfica Estebo, en cambio, escribiuna a mantenta coa intención de denunciar a inxustiza que separa os homes pola súa orixe social, condenados moitos deles a emigrar ou vivir na pobreza.
 
2ª edición. Xerais, 1982
E as Abellas de ouro non son unicamente pobres, senón tamén mulleres e iso condénaas a padecer unha dobre discriminación. Mentres outros escritores da época tratan as mulleres como complementos literarios nos lances galantes, Lesta dálles voz e fai delas a cerna da narración, quizais desveladas diante dos seus ollos pola fortaleza da súa propia muller, Rogelia Raso Naya, tamén retratada na obra.

Neste libro non falo máis que de mulleres. De mulleres galegas. Todas son da miña aldea. Todas son auténticas. Hainas que levan o mesmo nome que teñen. Hastra algunha pertence â miña familia.

Infórmanos Lesta Meis no prólogo, desvelando que a inspiración xorde na aldea de Eirís de Abaixo, no antigo concello de Oza, actualmente integrado no da Coruña. Será a propia Rogelia quen desvele o misterio da costureira Matilde pasados os anos.

Esas 13 traballadoras "abellas de ouro", contradizendo-se o propio Lesta Meis, non todas son mulleres, porque hai 2 homes entre elas: ficarían, daquela, en 11... mais aínda cómpre sinalar que hai unha, unha soa, á que se lle dedican dous retratos... e por iso o total de mulleres ven resultando 10.

Quen é, logo, esa privilexiada entre todas as mulleres? Pois ven sendo a súa mesmísima muller. Que non é, por outra parte, a "Roxelia" que figura como tal; senón que é a figurada como "Matilde", a costureira, e que vai precedida dunha outra "Costureira", sen nome — único caso innominado na serie — , o que nos confirma a versión de dona Rogelia, que se identificaba con calquera das dúas, de tratar-se de dúas semblanzas dunha persoa soa, unha como prólogo da outra. (4)

A obra de Lesta saíu do prelo en agosto de 1930. O escritor morreu na Coruña poucos meses máis tarde – o 22 de decembro de 1930 – vítima dunha doenza crónica nos riles cando contaba corenta e tres anos. A última frase escrita a xeito de colofón contra o final do libro anticipa o desenlace da enfermidade.

A Cruña 16 de Agosto de 1930: dôr de ril, algo de frebe e… calma ¡moita calma!

Sinopse da obra

ANXELA

Parece unha rapaza solteira. Non tén moitos anos, pero algús máis dos que aparenta sí. Ninguén diría que xa foi nai catro veces nin que anda atafegada de labor.

Ánxela ten conta da casa e dos nenos mentres o home traballa como xornaleiro na Coruña. É a primeira en se erguer para ir ao río e a última en se deitar. Todos os días lévalle o xantar ao home ás présas, feito da hora. “Alimenta mais. E o tempo dano Deus de balde”. Logo traballa no leirón até o solpor, coida da vaca e dos nenos e antes de se deitar aínda vai estrar a roupa limpa para que clarexe ao sol da mañá. Entón si, “Vaise deitar contenta e satisfeita de ver que todo lle queda como ela quer” e fica durmida á espreita do primeiro canto do galo.

A SIÑA GABRIELA

Esa vella velliña que vedes todol-os días pol-a mañán cedo, moi cedo, pouco despois de cantal-o galo a derradeira vez, pol-a eira adiante, e da eira para á casa, e da casa para á eira, e da eira para á horta, e da horta pr’o curral, é a siña Gabriela.

A siña Gabriela criou os netos logo de morrer a filla. Con eles e o xenro son seis na casa e todos homes, e que ben lle viña que un deles fose nena: os netos non se dan maña para as cousas do fogar. Ela lava no río e goberna a casa desde nena, cando morreu a súa nai. “A siña Gabriela trai ôs netos moi limpos e ben cosidos e remendados” e todos quérena e respéctana.

A SIÑA DOMINGA

Conócena en toda a aldea soomente pol-o seu nome, como se na aldea non houbese mais mulleres que se chamasen así. Pero as outras son a siña Dominga de Tal ou de Tal parte.

Dominga coida os nenos da aldea e vive co seu home, o señor Chinto, quen está encamado e non pode deixar o xergón. Ela coida do home como dun neno. “os nenos queren moito â siña Dominga. Tamén queren ô siñor Chinto”. Chinto dálles de comer pola súa man e agóchaos con el no leito. Ás veces reciben esmolas como patacas ou mazarocas. Tamén roupa vella, como as cirolas que remendou para ver a Chinto “tan bizoso e tan guapo”.

O TÍO MANUEL

O relato narra unha conversa entre o autor e o tío Manuel, un patrón que vai para os oitenta anos e vive coas fillas. Elas fan os traballos da casa porque os fillos marcharon para América hai anos e agora pensa que están mortos.

A LAVANDEIRA

Chamar, chámase Xerónima. Pero como seus pais, e seus abós, e os pais de seus abós andiveron decote á lavar roupa para os señores da Cruña, e ela tamén lava, chegou á ser máis conocida pol-o oficio que pol-o seu nome.

A vida de Xerónima transcorre no río, no tendal e na corredoira que leva á Coruña. Lesta Meis narra a través dela a dura vida das lavandeiras.

ELISA

Debíamos decir siña Elisa. Por que ter tén anos para ser abolita; xa non dígamos nai. Pero todo o mundo lle chama Elisa, como se inda fora unha moza.

Desde nena foi mandadeira, sempre cun cesto sobre a cabeza levando á Coruña os produtos da aldea. Ela acepta servir os señores como unha obriga – os pobres viñemos para servir os ricos – e nin sequera un día deixou de ir, chovese, nevase ou fixera sol.

A COSTUREIRA

Velahí tendes: feituca e chusca como ela sola. Na aldea non hai quen tanto xeito se dea para amañarse e comporse.

Ela é Rogelia, a dona de Lesta Meis, cando aínda era nova e andaba polas casas coa máquina de coser sobre a cabeza. “E unha reina é. Mais ainda que unha raíña: unha fada. As fadas reinan no ceo e mais na terra”. A costureira troca os vestidos vellos por outros novos e fai soñar coa festa, cos foguetes, coas parolas do corazón. Alá por onde vai leva alegrías. “Xa vai vil-a costureira; deunos palabra para tal día” e por un día os mozos esquecen as súas duras vidas.

MATILDE

As suas meixelas teñen o coor das cereixas á medio madurar. É sangue de dazaoito anos, feita de purezas de aire aldeán; arrecendos de prados, herba cortada de fresco; fiuncheiras e nevedales outonizos.

O pai foi un labrego pobre e quixo para ela algo mellor. Por iso fixo dela costureira: “Eu non son como algús nin quero ser. Algús que podendo enseñarlles ôs fillos algo máis do que eles saben, tráenos de matalotes por ahí adiante. Feitos unhos burros e uns porcos, envoltos en torrós e cheos de lama”.

E Matilde tamén é Roxelia, a filla de Fuco, o Papuxo e de Marica. De toda a bisbarra viñan encargarlle a roupa para as mozas e o día da festa mesmo cruzaba a Elviña para vestir as rapazas, porque o creto non é de quen leva a roupa ben ou mal posta, senón da costureira.

¿Como se casou Matilde con aquel home? Esto chamou a atención na aldea e dou que falar.

O home, claro, é Lesta Meis; Xaquín no relato, un home que disque sabe moito e mesmo escribe nos xornais, pero non ten un carto nin de onde lle veña, nin saúde, que é o peor. “Aquel home enfermo e enseñoritado, enseñoritado pol-as circunstancias da vida mais que pol-o seu deseo, e sin un carto, nin siquera pra se coidar”. Xaquín e Matilde son da mesma aldea, onde el volveu desde América e casaron contra os consellos dos amigos e a familia. Ela traballa polos dous atrás da súa máquina, no río, na cociña…

ROXELIA

Se vos cadra vir da banda de Elviña para Eirís, en chegando â Agra de Galán, con tal que veña o vendo daquel lado, oiredes cantar unha rapaza.

Roxelia canta e traballa ao tempo; cando non é na casa, canta na eira, e cando non no río, na fonte, no tendal. Ela traballa arreo na casa. “Roxelia vence porque é forte. Quen pode pode”.

A SIÑA FARRUCA

¿Cántos anos tén? Eu non vol-o podo decir. Ela tampouco. Non o sabe. Non sabe cando naceu: nin o día, nin o mes, nin o ano. Eu sólo vos podo asegurar esto: Cando eu era un neno xa a siña Farruca estaba tan vella como hoxe.

Sempre ás présas, cunha ferramenta ou unha corda para algures, traballando nas leiras desde que abre o día até que marcha o sol, bulindo dun traballo para o outro. O home da siña Farruca marchou a América e nunca volveron saber del. Ao fillo estragáronllo no servizo de El-Rei e ao pouco de volver morreu. Agora ela coida da filla e dos netos.

CULASA

Aló vai Culasa pol-a carreteira abaixo corre que te corre para â Cruña, como se lle pasara algunha desgracia, non o permita Nososeñor.

Culasa é mandadeira. Transporta o baúl ou as maletas dos viaxeiros chegados nos correos de América, mentres agarda que nun deses barcos chegue o seu Luís da Habana. E así pasaron anos e anos e, agora que marchou a xuventude, non sabe se quere que el volva.

A SIÑA ANTONA A MESQUETEIRA

Xa sabedes que se chama mesqueteira â muller que se adica á mercar e vender, cunha cesta ou unha burra.

No que máis trata é na froita e tamén nos ovos e galiñas, fabas, millo… cantas noites frías pasou ela co seu cabalo polas corredoiras volvendo das feiras, para que logo ao entrar na vila os consumeiros remexan todo o que leva. Alá vai ela polas rúa pregoando as mercadorías.

O SIÑO MINGOS

Ben o vedes como está de vello e escontromiñado. Tamén ha de andar pol-os setenta e tantos, se non pasa deles.

Agora que a muller morreu e as fillas casaron, o señor Mingos vive so. El quere morrer no mesmo lugar onde naceu, rodeado das figueiras, cerdeiras e loureiros polos que agatuñou cando neno. Ao cabo a filla convenceuno e marchou onda ela á cidade, pero o vello non pode afacerse naquela vida, onde todos falan castrapo e teñen costumes diferentes. “Os netos cada vez que me oen falar bótanse á rir. Non me eistrana. Eles fan o que ven. As vilas sonche outro mundo”. Ao cabo volve a Eirís e a súa alma atopa de novo a paz.

(1)  Fonte da imaxe de Lesta Meis: Abellas de ouro. Grandes Mestres. Xerais, 1982.
(2)  Benito Varela Jácome. Ibidem anterior.
(3)  Prólogo de Lesta Meis para Manecho o da rúa. Lar Revista Mensual, nº 17. Xaneiro de 1926. “Cando se fundou a Empresa para publical-a novela Lar, o director pideume orixinal para un número. Ainda non salira o primeiro. Pregunteille si pagaban, e contestoume que sí. Pero comprendín que lle non gustou a pregunta. A min poida que tampouco me gustara no seu caso. Espriqueime. Díxenlle que un artículo ou dous ainda se facían inda que fose de mala morte. Pero unha novela ten os seus sangoneos. Ademais, non tendo eu firma literaria como non teño non se me podía pedil-a novela como axuda á Empresa. Mais que d’axuda podía servirlle de perxuicio. E a min de motivo para que me deran unha falerpa pol-o atrevimento”. Nota. Ao cabo Lesta contribuíu desinteresadamente no proxecto, motivado polo seu compromiso coa causa do galeguismo.
(4)  Biblioteca Virtual Galega. 2006



Sem comentários:

Enviar um comentário